Kitap Bölümü Örneği: Gerçek Bir Bölüm Nasıl Görünür?

Uzaktan Eğitimde Öğrenci Katılımı: Karma Yöntemli Bir İnceleme

Mehmet Yıldız & Ayşe Kara
İçinde: T. Aydın (Ed.), Pandemi Sonrası Yükseköğretimde Dönüşüm (ss. 87–114). Nobel Akademik Yayıncılık.

Özet

Bu bölüm, COVID-19 salgını sürecinde Türkiye'deki devlet üniversitelerinde uygulanan uzaktan eğitim süreçlerinde öğrenci katılımını etkileyen faktörleri karma yöntemli bir yaklaşımla incelemektedir. Çalışma, üç üniversiteden 412 lisans öğrencisiyle gerçekleştirilen anket ve 24 öğrenciyle yürütülen yarı yapılandırılmış görüşmeleri kapsamaktadır. Nicel bulgular, internet erişimi ve öğrenci motivasyonu arasında güçlü pozitif bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır (r = .61, p < .001). Nitel temalar ise teknolojik yeterlilik, öğretmen geri bildirimi ve sosyal izolasyon hissinin katılımı belirleyen başlıca etkenler olduğunu göstermektedir. Bulgular, uzaktan eğitim altyapısına yatırımın tek başına yeterli olmadığına; öğrenci destek mekanizmalarının eş zamanlı olarak güçlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Anahtar kelimeler: uzaktan eğitim, öğrenci katılımı, karma yöntem, yükseköğretim, COVID-19

1. Giriş

2020 yılı başında küresel ölçeğe yayılan COVID-19 salgını, yükseköğretim kurumlarını olağanüstü kısa bir sürede yüz yüze eğitimden uzaktan eğitime geçmeye zorlamıştır. Bu ani geçiş, pedagojik hazırlık ve teknolojik altyapı açısından ciddi eşitsizlikleri gün yüzüne çıkarmıştır. Türkiye'de bu dönemde üniversitelerin büyük çoğunluğu senkron video derslerini, asenkron kayıtları ve çevrimiçi sınav sistemlerini bir arada kullanmıştır.

Öğrenci katılımı (student engagement), öğrenme çıktılarını doğrudan etkileyen çok boyutlu bir kavramdır (Fredricks vd., 2004). Davranışsal, bilişsel ve duygusal katılım boyutlarını kapsayan bu kavram, yüz yüze ortamda geniş biçimde araştırılmış olmakla birlikte uzaktan öğrenme bağlamında yeterince incelenmemiştir (Martin & Bolliger, 2018).

Bu bölüm şu araştırma sorularını yanıtlamayı amaçlamaktadır:

1. Uzaktan eğitimde öğrenci katılımını etkileyen demografik ve teknolojik faktörler nelerdir?
2. Öğrenciler katılım engellerini nasıl deneyimlemekte ve anlamlandırmaktadır?

2. Kavramsal Çerçeve

Fredricks vd.'nin (2004) üç boyutlu katılım modeli bu bölümün teorik çerçevesini oluşturmaktadır. Davranışsal katılım devam ve görev tamamlamayı; bilişsel katılım derin öğrenme stratejilerini; duygusal katılım ise aitlik hissi ve motivasyonu kapsamaktadır. Uzaktan eğitim literatüründe bu boyutlar çoğunlukla birbirinden bağımsız incelenmiş, bütüncül yaklaşımlar görece sınırlı kalmıştır (Dixson, 2015).

3. Yöntem

Çalışmada açıklayıcı karma yöntem deseni (explanatory sequential design) benimsenmiştir. İlk aşamada çevrimiçi anket uygulanmış (n = 412), ikinci aşamada nicel bulgularla seçilen katılımcılarla yarı yapılandırılmış görüşmeler (n = 24) gerçekleştirilmiştir.

Anket, uyarlanan Student Engagement Instrument'ın (SEI) Türkçe versiyonu ve araştırmacılar tarafından geliştirilen teknolojik yeterlilik ölçeğinden oluşmaktadır (Cronbach α = .83). Veriler SPSS 27 ve NVivo 12 yazılımlarıyla analiz edilmiştir.

4. Bulgular

4.1 Nicel Bulgular. Regresyon analizi, internet bağlantı hızı (β = .34), öğretmen geri bildirim sıklığı (β = .29) ve cihaz sahipliği (β = .18) değişkenlerinin katılım puanındaki varyansın %41'ini açıkladığını göstermektedir (F(3, 408) = 94.2, p < .001).

4.2 Nitel Bulgular. Görüşme analizinde üç ana tema belirlenmiştir: (1) Teknolojik yeterlilik — öğrenciler platform geçişlerini ve teknik sorunları en önemli katılım engeli olarak tanımlamaktadır; (2) Öğretmen varlığı — senkron derslerde kamera açık tutan öğretmenlerin öğrencilerde daha güçlü aitlik hissi yarattığı aktarılmaktadır; (3) Sosyal izolasyon — arkadaş etkileşiminin azalması, özellikle yurt dışından katılan öğrencilerde duygusal katılımı olumsuz etkilemiştir.

5. Sonuç ve Öneriler

Bu bölümün bulguları, uzaktan eğitimde teknolojik altyapının zorunlu ama yeterli olmayan bir koşul olduğunu ortaya koymaktadır. Kurumların öğrenci destek yapılarına — psikolojik danışmanlık, akran öğrenimi ve düzenli geri bildirim döngüleri — eş zamanlı yatırım yapması gerekmektedir.

Çalışmanın başlıca sınırlılığı örneklemin üç devlet üniversitesiyle kısıtlı kalmasıdır; bulguların vakıf üniversitelerine genelleştirilmesinde ihtiyat tavsiye edilir. Gelecek araştırmalar, uzun boylamsal tasarımlarla katılım-başarı ilişkisini daha kapsamlı biçimde ele alabilir.

Kaynakça

Dixson, M. D. (2015). Measuring student engagement in the online course: The Online Student Engagement scale (OSE). Online Learning, 19(4). https://doi.org/10.24059/olj.v19i4.561

Fredricks, J. A., Blumenfeld, P. C., & Paris, A. H. (2004). School engagement: Potential of the concept, state of the evidence. Review of Educational Research, 74(1), 59–109.

Martin, F., & Bolliger, D. U. (2018). Engagement matters: Student perceptions on the importance of engagement strategies in the online learning environment. Online Learning, 22(1), 205–222.