Açık erişim yayıncılığının maliyetini karşılamak için pek çok üniversite araştırmacılarına yönelik fon programları oluşturmuştur. Bu fonlardan haberdar olmak ve başvuruda bulunmak, yayın ücretlerini kurumsal destekle karşılamanın en pratik yoludur.
Üniversite Açık Erişim Fonu Nedir?
Açık erişim fonu, üniversitenin araştırmacılarının hakemli dergilerde veya kitap bölümlerinde açık erişim seçeneğini kullanırken ödeyecekleri APC'yi (yayın ücreti) kısmen veya tamamen karşılamak amacıyla kurduğu merkezi bütçe kalemine verilen addır.
Türkiye'deki Durum
Türkiye'de kurumsal açık erişim fon uygulamaları henüz Avrupa ülkelerine kıyasla sınırlı kalmaktadır. Ancak bazı araştırma üniversiteleri ve TÜBİTAK, bu alanda adımlar atmaktadır. Kurumunuzun Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı veya Araştırma Destek Koordinatörlüğü bu konuda güncel bilgi verebilir.
Avrupa'da Yaygın Uygulamalar
Avrupa'da üniversite açık erişim fonları çoğunlukla şu modellerde işler:
- Merkezi fon havuzu: Araştırmacı başvurur; fon komisyonu değerlendirerek APC'yi doğrudan yayınevine öder.
- Transformatif anlaşmalar: Üniversite ile yayınevi arasında toplu abonelik + açık erişim paketi anlaşması. Araştırmacı ek ücret ödemez.
- Bölüm bütçeleri: Bazı üniversitelerde açık erişim giderleri bölüm veya fakülte bütçesinden karşılanır.
Fondan Yararlanmak İçin Genel Koşullar
- Çalışmanın en az birinci yazarı veya sorumlu yazarı kurumdan olmalıdır.
- Yayın gerçek anlamda açık erişimli (CC BY lisansıyla) yayımlanmalıdır.
- Başvuru yayın kabulünden önce veya kabul aşamasında yapılmalıdır; yayın sonrası başvurular genellikle kabul edilmez.
- Fon limitini aşan tutarlar yazara veya projeye yansıtılabilir.
TÜBİTAK Üzerinden Destek
TÜBİTAK, Ar-Ge ve yenilik projelerinden elde edilen çıktıların açık erişimde yayımlanmasını teşvik etmektedir. Proje bütçenize APC kalemi eklemeniz mümkündür; bunu proje teklifini hazırlarken planlayın.
Diğer Fon Kaynakları
- Avrupa Birliği Ufuk Avrupa programı: Fon alan projeler açık erişimde yayım zorunluluğuna tabidir ve APC desteklenir.
- Wellcome Trust, Bill & Melinda Gates Vakfı: Sağlık bilimleri araştırmacıları için APC desteği sunan uluslararası fonlar.
- OpenAPC veritabanı: openapc.net adresinden hangi kurumların APC ödediğini ve hangi yayınevlerine ne kadar ödediğini görebilirsiniz.
Sonuç
Açık erişim fonları, yayın maliyetlerini yönetmenin en sürdürülebilir yoludur. Kurumunuzun bu alandaki imkânlarını araştırmak, fon havuzunun varlığından haberdar olmak ve proje bütçenizi planlı yapmak bu sürecin temel adımlarıdır.